Ký hợp đồng xuất bản 101 (tiết 1)

Câu chuyện về luật pháp luôn vô cùng đau đầu. Nhưng các bạn biết đấy, càng nắm rõ luật chơi thì chúng ta càng ít bị thiệt.

Dưới đây là một số kinh nghiệm mình đúc rút qua nhiều năm (cả ở vị trí người đi ký HĐ và người soạn thảo HĐ), cũng như tự tìm hiểu, đã có tham vấn luật sư (may quá có nhiều bạn làm luật). Mình sẽ không viết chi tiết kiểu điều luật số mấy, nghị định bao nhiêu… (cái này các bạn tự google là ra nha), mình sẽ viết kiểu dummy, dễ hiểu, dễ áp dụng nhất ở thị trường VN.

Áp dụng với cả tác giả sách chữ lẫn hoạ sĩ minh hoạ, hoặc tác giả vừa vẽ vừa sáng tác.

Nếu có sai sót gì, mong bạn đọc “chỉ giáo”, bổ sung thêm.

Một tác phẩm, hiểu cơ bản, sẽ gắn liền với hai quyền:

  1. Quyền tác giả/ quyền nhân thân: quyền này bạn có ngay khi bạn hoàn thành tác phẩm, kể cả chưa được xuất bản hay đăng tải ở bất kỳ đâu. Và bạn sẽ luôn luôn là tác giả của tác phẩm đó.

    Quyền này không mua bán. Người ta không thể mua quyền tác giả của bạn và bán cho người khác để thay tên tác giả.

– Quyền đặt tên cho tác phẩm

– Quyền đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng

– Quyền công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm

– Quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Điều này có nghĩa là dù tác phẩm của bạn được xuất bản dưới hình thức nào (in sách giấy hay phát hành online), ở bất kỳ đâu thì bạn luôn được đứng tên tác giả, và người ta không được cắt xén, chỉnh sửa, thay đổi tác phẩm của bạn.

2. (Bản) Quyền xuất bản:

Khi ký hợp đồng, bán bản thảo của mình cho một NXB, bạn đang bán cái quyền này cho họ. Hiểu đơn giản là NXB đó độc quyền in và bán sách của bạn. Bạn không được bán cho ai khác để phát hành/ đăng tải tác phẩm nữa (bất kể họ có dùng tác phẩm vì mục đích thương mại hay không).

Đã từng có rất nhiều hoạ sĩ nhầm lẫn về quyền này. Vd, khi họ đăng tải toàn bộ tranh trong một cuốn sách mà họ minh hoạ lên FB cá nhân, họ đã vi phạm quyền xuất bản/ phát hành của NXB, chỉ NXB nắm bản quyền xuất bản mới được làm việc này. Hoạ sĩ có quyền trích dẫn sản phẩm trên kênh cá nhân. Ở đây NXB không vi phạm bản quyền trí tuệ của hoạ sĩ: hoạ sĩ vẫn được credit, đứng tên chính xác, được trả nhuận bút đầy đủ.

khi chuẩn bị đặt bút ký một hợp đồng xuất bản, bạn cần đọc kỹ (nhất) những điểm sau:

1. Tác phẩm được xuất bản dưới những hình thức nào?

Truyền thống thì chỉ có in và bán sách giấy. Tuy nhiên, nếu NXB định làm ebook, hay audio book, làm app, chuyển thể thành phim, phổ nhạc… đều phải ghi rõ trong HĐ. Đặc biệt là về nhuận bút.

Có một trường hợp cần chú ý là Creative commons license. Đây được coi như một dạng xuất bản tác phẩm (publish). Nếu bạn đã ký hợp đồng với những điều khoản bán đứt toàn bộ quyền xuất bản (exclusive rights), hoặc viết mù mờ không cụ thể, thì bên nắm giữ bản quyền xuất bản có quyền đăng tải tác phẩm của bạn dưới Creative commons license, tức là ai cũng có thể sử dụng, chỉnh sửa, sáng tạo trên tác phẩm của bạn, miễn là họ không dùng cho mục đích thương mại. Nôm na giống như open source vậy. Và bên nắm giữ bản quyền xuất bản hoàn toàn không có trách nhiệm gì với những bên thứ 3 này.

—> Các bạn hoạ sĩ hãy đặc biệt lưu ý điều khoản này trong hợp đồng nhé, nếu không muốn bỗng dưng một ngày tác phẩm của mình thành open source 😀 .

2. Thời hạn khai thác bản quyền xuất bản là bao lâu?

Có nghĩa là NXB đó sẽ được in và bán tác phẩm của bạn trong bao lâu. Thông thường ở VN là 4-5 năm. Hết thời hạn này, bạn có thể bán cho bên khác, hoặc tự phát hành tuỳ ý.

Có một số trường hợp đặc biệt như khi mình làm sách cho tổ chức NGO, sách phát từ thiện chứ không kinh doanh, hợp đồng ký kết là bán đứt mãi mãi quyền này. Họ được tuỳ ý sử dụng và phát hành tác phẩm dưới mọi hình thức. Mình luôn được đứng tên tác giả nhưng mình không bao giờ còn làm gì khác được với những tác phẩm ấy nữa.

Thú thực có vài tác phẩm mình cũng tiếc.

Một trường hợp khác nữa là vd: NXB Việt Nam A đang giữ bản quyền xuất bản tác phẩm này. NXB nước ngoài B muốn mua để dịch và phát hành ở nước mình. Lúc này tác phẩm sẽ được tính là tác phẩm phái sinh (bản dịch thuật), vẫn nằm trong quyền xuất bản của NXB đang nắm giữ. % tiền mua bán bản quyền là thoả thuận riêng giữa tác giả và NXB.

Trường hợp tác giả tự phát hành tác phẩm thì tác giả sở hữu cả bản quyền xuất bản.

3. Thanh toán nhuận bút ra sao? Thời hạn thanh toán?

Có 3 hình thức tính nhuận bút phổ biến là:

Tính theo %: giá bìa x số % thoả thuận x số lượng bản in (không quan trọng sẽ bán được bao nhiêu).
Vd: thoả thuận nhuận bút 10%, sách bạn giá bìa 50k, in 1000 bản lần đầu, số tiền lần đầu bạn nhận được là 5 triệu VND.
—> càng tái bản nhiều lần thì tác giả sẽ càng kiếm được nhiều. % tối thiểu thường là 10%, cao có thể lên tới 16-17%.

Tình huống xấu là NXB in nhiều hơn số lượng ký trong HĐ, và phần dôi ra đấy tác giả sẽ không được hưởng nhuận bút. Nói thật là ở VN không có cách nào biết chắc được NXB có in đúng số lượng đã ký hay không, có lén in thêm lúc nào hay không. Chỉ có thể đặt lòng tin vào nhau thôi 😦 .

Trả một cục: bất kể sách in bao nhiêu, bán được bao nhiêu trong suốt thời hạn khai thác bản quyền, tác giả chỉ nhận được đúng số tiền như vậy.
Hoặc với hoạ sĩ là tính theo trang, vd: 500k/1 trang —> sách 10 trang là 5tr. Lưu ý ở đây là tính theo số trang chứ không phải tranh. Vd trong một cuốn sách tranh sẽ có những tranh trang đơn và có những tranh trải rộng trang đôi (tính là 1 spread). Trước có tác giả liên hệ làm hợp đồng với mình tính theo tranh, mình báo lại là trang, liền lặn mất tăm không một lời từ biệt hahahahahahaha.

Trả một cục ban đầu và có thêm cả % doanh thu về sau (được gọi là phí loyalty). Cách này thường phải có một mốc để bắt đầu tính theo %. Vd: sách bán được hơn 5000 bản, từ bản 5001 tác giả sẽ được tính theo % bản in (như cách 1). Dưới mức 5000 thì chỉ được hưởng một cục ban đầu.
—> không phải tác giả nào cũng đạt được thoả thuận này với NXB.

THỜI HẠN THANH TOÁN:

Có hai kiểu phổ biến:

Có ứng trước, chia thành 2-3 đợt thanh toán, thời gian cụ thể thoả thuận trong hợp đồng .
Thanh toán một cục lúc sau. Thường là 01-02 tháng SAU KHI sách được phát hành. Cái này bạn phải đọc kỹ, đây là sau khi sách được chính thức được phát hành trên thị trường, chứ không phải sau khi bạn hoàn thành xong xuôi bản thảo/ sản phẩm. Nếu bạn làm xong mà NXB vẫn ngâm mãi chưa in thì bạn cũng không nhận được tiền đâu (。•́︿•̀。)

Mệt quá, mình xin được nghỉ tại đây. Hẹn tiết 2 còn nhiều điều quan trọng và nhức đầu khác nữa.

Tiết 2

Trưng cầu dân ý,

UPDATE:
1. Mình đã bổ sung phần donate tại Mua tớ cốc cà phê! trên đầu trang. Hiện kênh này chỉ có thể nhận donate qua Paypal. Bạn nào biết các kênh/ ứng dụng donate thuận tiện cho thị trường VN thì chỉ mình với nhé! Xin đa tạ!

2. Mình đã cập nhật giao diện mới cho blog và dọn dẹp một chút cho sáng sủa, xinh xắn.

3. Lịch lên bài trong thời gian tới sẽ là: thứ 4 hoặc thứ 7 hàng tuần. Tuần nào lắm chuyện để kể mình sẽ lên hai bài.

Cảm ơn các bạn đã vote cho poll.

Trước giờ mình vẫn coi việc viết là cho vui, vậy nên cũng không có nhiều trách nhiệm với việc viết cho lắm. Tất cả những gì mình giới thiệu trên blog này (cả các sản phẩm trong nước) đều là mình thành thật thấy hay, muốn giới thiệu, chứ không có tài trợ, mình không nhận được một đồng quảng cáo nào hết :D, cũng không phải ai nhờ vả gì cả.

Mình không nghĩ bản thân phù hợp với việc viết quảng cáo được trả tiền, chắc cũng không đủ trình. Tuy vậy, mình nhận thấy mình có một lượng độc giả dù nhỏ nhưng rất bền bỉ, và lượng truy cập đọc hàng tháng cũng không tồi (đặc biệt khi mình share link lại trên FB :v ). Mình đang lăn tăn về việc mở donate cho blog này. Bạn có thể tiếp tục đọc free, hoặc thi thoảng donate cho mình “một cốc cà phê” nếu thích. Giống như việc bạn dùng wikipedia vậy.

Mục đích của việc này là:

  1. Mình sẽ có trách nhiệm với việc viết hơn. Viết nghiêm túc, cẩn thận hơn, đầu tư thời gian nghiên cứu, đều đặn lên bài hàng tuần. Không chỉ là viết linh tinh, từa lưa nữa.
  2. Mình mong muốn đầu tư vào việc mình yêu thích và có thể làm tốt (so với bản thân) và kiếm sống được phần nào từ những việc như vậy. Mình có thể mua tên miền, nâng cấp giao diện blog…
    Mặc dù, xét về khía cạnh nào đó, mình vẫn đang “viết lách” để kiếm sống. Mình vẫn viết sách, đôi lúc mình không tự minh hoạ mà chỉ viết kịch bản thôi 😀 (có vài cuốn sắp in rồi, vài cuốn đang hoàn thiện nốt ^^). Nhưng những gì mình viết ở đây hoàn toàn khác với việc sáng tác. Có nhiều bạn thích blog của mình hơn tranh/ truyện của mình nữa (ôi tôi không biết nên buồn hay vui).

Nếu có ý kiến gì khác thì hãy comment ở dưới cho mình biết nhé!

Mình đang nghĩ, cũng có thể hàng tháng mình sẽ nhận yêu cầu của bạn đọc về một chủ đề bất kỳ. Ngay cả khi nó không nằm trong hiểu biết chuyên môn của mình, mình sẽ đi tìm hiểu trong khả năng có thể để viết gì đó về chủ đề ấy.

Mình đã từng nghĩ tới việc làm podcast hoặc một kênh youtube. Sau khi làm thử vài demo, mình thấy… thật khủng khiếp. Mình chỉ nên trung thành với cách thức mình có thể làm ổn nhất thôi. Là viết, và vẽ minh hoạ nếu cần :))) .

Mong bạn đọc sẽ vote mấy cái poll cho mình biết ý kiến. Thankiu các bạn!

Khi sách không cố dạy ta điều gì,

Mình xuất phát là một độc giả, sau lớn thì dấn thân vào ngành làm sách. Tới nay cũng đã vật lộn với sách vở được hơn tám năm. Từ nhỏ mình đã nghĩ, nếu sau có đi làm văn phòng, mình chỉ muốn làm ở một NXB, và sau đúng là như vậy thật.

Mình có quan điểm linh hoạt về sách. Mình không tôn thờ sách, sẵn sàng kê sách dưới chân giường. Đọc xong rồi mà chẳng muốn đọc lại thì đem gói xôi cũng okie. (Và mình rất thích Kindle, các bạn cứ phải chuyển nhà nhiều mà thích đọc mà xem 🙂 ) Với mình, sách không chỉ là tri thức/ kiến thức, mà rộng hơn, đó là những ý tưởng – suy nghĩ – quan điểm của từng cá nhân. Mình thích đọc sách vì tò mò người khác nghĩ gì về thế giới, cách họ nhìn nhận, mổ xẻ cuộc sống. Biết thêm, dù là những thứ mình không đồng tình, không thấy hay ho, thì cũng vui. Cho biết, vậy thôi! (hoặc là để cãi nhau, luyện chính tả, xả xì trét)

Ngày Nobel văn học được trao cho một nhạc sĩ/ ca sĩ – Bob Dylan, dù có nhiều tranh cãi, với mình đó là một bước đi thú vị – có thể không cần thiết, đúng đắn lắm, nhưng thú vị. Vì họ đã gửi tới thế giới thông điệp rằng, văn học có thể là những thứ khác hơn người ta tưởng tượng. Cũng như mình hoàn toàn đồng tình nếu coi rapper giống như nhà thơ, nếu phần lyric họ viết thật sự đầy chất thơ, thể hiện khả năng ngôn ngữ xuất chúng.

Một cuốn sách, chỉ cần gợi chút cảm hứng gì đó, gây cho mình cảm xúc nào đó, khiến mình suy nghĩ lâu hơn về một điều nào đấy, thì nó đã xứng đáng được xuất bản rồi (còn hay hay dở thì hậu xét). Mình nhớ hồi lâu khi cuốn Sát thủ đầu mưng mủ ra mắt, đã gây ra những cuộc tranh cãi vô cùng khốc liệt. Có thể lâu về sau độc giả sẽ nhận ra giá trị của một cuốn sách vừa có tý đùa cợt, vừa trung thực ghi chép lại một hiện tượng/ trạng thái của ngôn ngữ trong đời sống vậy (có chơi chữ hài hước, thông minh nha, không phải teencode gây tiền đình 🙂 ). Không phải chỉ những điều cao siêu, tháp ngà mới nên được lưu giữ.

Mới đây mình đọc được một cuốn sách rất thú vị. Một cuốn sách mà mình nghĩ là ngay cả người chẳng đọc sách bao giờ cũng có thể thích.

https://ecokhinao.net/

Cuốn sách này tập hợp 200 thắc mắc (chơi chữ điêu luyện), về đủ thứ trong cuộc sống của tác giả Sói Ăn Chay. 200 câu hỏi không có câu trả lời – như 200 cú hích tư duy, thoáng qua tưởng kỳ quặc (kiểu shower thoughts vậy) nhưng kỳ thực rất gần gũi, hầu như chúng ta đều từng trải qua.

Đọc cuốn sách này mình vừa thấy buồn cười, vừa thấy đồng cảm, cũng có khi thấy buồn. Có những câu hỏi húc thẳng vào tim như tàu siêu tốc.

Ê có khi nào không ai đánh thuế ước mơ vì ước mơ chưa làm ra tiền?

Ngoài việc đối chữ – ngữ nghĩa tinh tế (đánh thuế – làm ra tiền), tác giả còn lột tả thực tế trần trụi. Mà điều dễ chịu của cuốn sách này là tác giả không áp đặt quan điểm cá nhân, không định hướng người đọc, chỉ thuần gợi lên những suy nghĩ, ý tưởng để chúng ta nghĩ thêm về những khía cạnh trước giờ có thể bỏ quên. Rất tôn trọng, tin tưởng vào trình độ tư duy của độc giả đấy!

Cách đọc cơ bản nhất là sách nói gì ta nghe nấy. Như sách giáo khoa, thuần kiến thức vậy. Cách đọc thú vị hơn chút nữa là độc giả được khuyến khích cùng tư duy với tác giả. Những cuốn sách concept thách thức trí tưởng tượng. Mình từng đọc một cuốn picture book nhưng trắng tinh, không có chút hình ảnh nào. Chỉ toàn chữ không. Cuốn sách tên là The book with no pictures luôn . _ . (không spoil nội dung đâu hehe)

Các NXB trước rất e ngại những cuốn sách concept. Họ sợ độc giả không hiểu, thấy phí tiền, không dám đọc. Nhưng mình nghĩ thời kỳ đó qua rồi. Độc giả VN, ít nhất là độc giả trẻ, giờ đã đòi hỏi cao hơn, thách thức hơn vì họ ngày càng giỏi giang rồi. Không thể chỉ mãi chào mời những món dễ ăn, quen thuộc. Một cuốn sách mạnh dạn (lại thời thượng) như Ê có khi nào? thật đáng hoan nghênh. Lại còn khoe được sức mạnh của tiếng Việt!

Bên cạnh phần nội dung gây kích thích, phấn khích trí não, hình thức của cuốn sách cũng rất đáng khen ngợi (tỉ mỉ, hiện đại), đặc biệt là phần typo. Phần typo đầy sức sống, rõ cá tính, sắc thái, lại thêm cả công nghệ AR đúng là ảo tung hết nồi niêu xoong chảo.

Xem sách không quên check in bằng Facebook.

Phần ít ấn tượng nhất của cuốn này, với mình, là tranh minh hoạ. Về hình thức thì vẫn bắt mắt, chỉn chu, nhưng nội dung hình ảnh thì không đặc sắc. Vẫn đơn thuần là text có gì thì diễn hoạ lại thôi, chưa đóng góp thêm được giá trị khác, chưa có thêm góc nhìn của hoạ sĩ.

Nói tóm lại, hôm nay mình muốn giới thiệu vài cuốn sách concept mình thấy thú vị: Sát thủ đầu mưng mủ, The book with no pictures, Ê có khi nào? Nhưng đặc biệt là Ê có khi nào? vì sách vừa mới ra, mua mình đọc thấy thích thú còn là ủng hộ tác giả và NXB trong nước nữa các bạn ơi!

Gặp tác giả: https://www.instagram.com/soianchay/
Tâm sự của tác giả về cuốn sách: https://bepchu.com/2020/08/31/e-co-khi-nao/
Gặp hoạ sĩ typo: https://www.instagram.com/type.of.la/ hoặc ở Behance
Gặp nhà thiết kế layout: https://www.behance.net/quinnthan

Một mình (lần nữa)

Trong Oh, the Places you’ll go! của Dr.Seuss, có một trang mình rất thích, một trang mà càng lớn mình càng thấm được sự “trưởng thành” của nó:

Cô đơn một mình!
Dù em có thích hay không, em sẽ phải cô đơn một mình không ít đâu.

Trước kia, mình hiểu “cô đơn” theo nghĩa không có ai chia sẻ cùng, người thân hay bạn bè. Và cô đơn thì chỉ có buồn mà thôi. Tuy vậy, sau mình nhận ra là, ngay cả khi luôn có người thân, bạn bè bên cạnh, bạn vẫn có thể cảm thấy cô đơn. Chuyện này có thể không phải do bạn mất đi kết nối với họ. Có thể đó là do có những chuyện bạn buộc phải cô đơn, có những chuyện chỉ mình tự giải quyết được, là cuộc chiến đơn độc. Không có ai khác giải quyết thay được hết.

Đợt trước mình xuống tinh thần cực kỳ, và mình chỉ có một thắc mắc rằng sao mình phải cố gắng nhiều để làm gì, lúc nào cũng phải cố gắng cố gắng, rồi sao?! Mình cố gắng giảm cân rồi mình lại béo lên. Mình cố gắng chữa mụn rồi lại tiếp tục bị breakout. Mình cố gắng làm việc nhưng vẫn bị tụt hậu, vẫn không thể bứt phá… Rồi mình lại nghĩ tất cả là do mình cố gắng… chưa đủ. Nhưng mình sẽ phải cố gắng đến bao giờ nữa =))), tôi mệt quá trời ơi!

Ngày bé mình luôn nghĩ mục đích cuộc đời là để… vui. Chỉ cần làm những việc mình thích, mình cảm thấy vui, không hối hận là đủ. Nhưng càng lớn càng thấy khó vui, ít thứ khiến mình thấy vui thật lòng. Nhất là với một đứa có ý chí sống rất èo uột như mình. Hồi còn đi học, mình từng nói với mẹ mình là ước gì mẹ đừng sinh con ra. Có rất nhiều thời điểm mình cảm thấy được/bị đẻ ra thật phiền phức. Mình không đòi được sinh ra, mình cũng không muốn gánh những kỳ vọng của người khác và nhất là làm bố mẹ thất vọng, buồn lòng. Mình thật sự không có sức lực cho bất kỳ cuộc chiến nào. Mình luôn nghĩ nếu là một nhân vật trong một bộ phim thảm hoạ, mình sẽ là đứa chết đầu tiên, trong 5ph mở đầu.

Từ xưa, mình luôn được nhiều người nhận xét là người lạc quan, vui vẻ, thậm chí có đứa bạn từng hỏi mình là làm sao để lúc nào cũng vui được như vậy. Thực tế, vì nhận thức được bản thân là một đứa èo uột (từ rất sớm, có lẽ là từ cấp 2), nên mình rất cố gắng để vui vẻ, để tích cực, không đem năng lượng tiêu cực đến thế giới xung quanh. Cũng như những gì mình viết trên blog này, luôn rất là cố gắng.

Mình ngưng vẽ gần cả tháng nay. Mình cảm thấy tuyệt vọng vô cùng vì không thể vẽ đẹp hơn (và rằng mình đã già rồi, mình sắp hết thời gian rồi). Rồi mình xem một buổi nói chuyện của một hoạ sĩ mình rất yêu thích – Jon Klassen, anh có nói rằng phần lớn thời gian anh cảm thấy mình không phải là hoạ sĩ. Khi làm việc, anh sẽ cố gắng tập trung vào những thông tin/ câu chuyện mình cần kể, cần truyền tải chứ không phải là vẽ sao cho đẹp, kỹ thuật thế nào. Việc này khiến mình thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Vì ngay cả những hoạ sĩ đỉnh cao, vẫn cảm thấy họ chưa đủ tốt, và rằng chúng ta là những người kể chuyện, chúng ta hãy tập trung vào kể chuyện. Chắc chắn mình không bao giờ trở thành hoạ sĩ vẽ đẹp nhất, nhưng có thể mình sẽ là một người kể chuyện không tồi. Kỳ vọng sai lầm sẽ làm chúng ta khổ sở.

Quay lại chuyện cô đơn. Mình nghĩ những lúc này cần phải cô đơn. Mình sầu não chủ yếu vì đi so sánh với thiên hạ: cũng là người sao mình không làm được như người ta, kiểu vậy. Vd trước kia mình sáng tác chỉ nghĩ tới cảm xúc của bản thân, sự vui thích khi được kể chuyện, được vẽ. Giờ chưa kịp làm gì mình đã nghĩ tới đủ chuyện rằng thì là có ai đồng ý xuất bản bản thảo này không, liệu mình đi thi có đoạt giải không, liệu có được độc giả đón nhận, đồng nghiệp nể trọng hay không… Chẳng phải là định hướng vô cùng sai lầm hay sao? Đó nên là những chuyện nhỏ nhặt cuối cùng mình cần nghĩ tới, khi đã làm xong mọi thứ.

Mình bán than vậy thôi. Không muốn tỏ ra cố gắng thêm nữa ở cái post này. Mình đi làm việc tiếp.